Vitamin D và não bộ

Vitamin D thường được biết đến là “vitamin của xương". Các nhà khoa học đã phát hiện rằng vitamin D hoạt động như một neurosteroid hormone, có thụ thể phân bố rộng khắp các vùng não liên quan đến trí nhớ và nhận thức, đặc biệt là vỏ não trước trán và hồi hải mã. Dạng hoạt tính của vitamin D là calcitriol (1,25(OH)₂D₃), tham gia điều hòa ít nhất 5 cơ chế quan trọng bảo vệ tế bào thần kinh bao gồm kháng viêm thần kinh, giảm tích lũy amyloid-beta là enzyme chịu trách nhiệm tạo ra mảng amyloid đặc trưng của bệnh Alzheimer, giảm phosphoryl hóa bất thường, hỗ trợ yếu tố tăng trưởng thần kinh, điều hòa canxi nội bào và bảo vệ ty thể. Tất cả những cơ chế này giải thích tại sao tình trạng thiếu vitamin D về mặt lý thuyết, và ngày càng rõ ràng về mặt thực nghiệm, có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự tiến triển của SSTT.

Bằng chứng dịch tễ học: mối liên quan có tính hệ thống

Bằng chứng dịch tễ học ngày càng chắc chắn và nhất quán về mối liên quan giữa vitamin D và SSTT. Một tổng quan gộp công bố năm 2024 trên tạp chí Journal of Alzheimer's Disease, tổng hợp 23 nghiên cứu thuần tập tiến cứu, cho thấy: thiếu vitamin D làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ 1,42 lần và tăng nguy cơ bệnh Alzheimer 1,57 lần. Một meta-analysis khác cập nhật đến tháng 10/2024, tổng hợp dữ liệu từ 22 nghiên cứu với 53.122 người tham gia, cho thấy mối liên quan tuyến tính: nhóm có nồng độ vitamin D huyết thanh thấp nhất có nguy cơ SSTT cao hơn 49% so với nhóm có nồng độ vitamin D huyết thanh cao nhất. Phân tích liều–đáp ứng ghi nhận với mỗi 10 nmol/L vitamin D huyết thanh tăng sẽ tương ứng với giảm 1,2% nguy cơ mắc SSTT. Nghiên cứu trước đó về mức độ thiếu hụt cũng cho thấy thiếu vitamin D nghiêm trọng (< 10 ng/mL) có liên quan với nguy cơ Alzheimer mạnh hơn thiếu vừa (10–20 ng/mL).

Bằng chứng mới nhất về bổ sung vitamin D

Nghiên cứu thuần tập quy mô lớn từ Cơ sở dữ liệu Trung tâm Alzheimer Quốc gia Mỹ cho thấy người bổ sung vitamin D có nguy cơ mắc SSTT thấp hơn 40% so với người không bổ sung, sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nhiễu. Lợi ích đặc biệt rõ ở phụ nữ, người không mang gen APOE ε4, và người bắt đầu bổ sung trước khi có suy giảm nhận thức. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Neurology (2026) theo dõi 793 người trưởng thành từ nghiên cứu Framingham Heart Study, đo nồng độ vitamin D ở độ tuổi trung bình 39 và chụp PET não sau trung bình 16 năm, phát hiện: nồng độ vitamin D cao hơn ở tuổi trung niên liên quan đến lượng protein thấp hơn trên PET – là biomarker quan trọng của tổn thương não tiền lâm sàng Alzheimer.

Thực trạng thiếu vitamin D ở người cao tuổi

Thiếu vitamin D là vấn đề dinh dưỡng toàn cầu, và người cao tuổi là nhóm có nguy cơ cao đặc biệt, đặc biệt ở những người sống trong nhà dưỡng lão, ít tiếp xúc ánh nắng, hoặc ở các vùng có mùa đông dài.

Tại Việt Nam, mặc dù là quốc gia nhiệt đới với ánh nắng dồi dào, nhiều nghiên cứu cục bộ và khu vực ghi nhận tỷ lệ thiếu vitamin D không nhỏ ở người cao tuổi – đặc biệt ở những người ở nhà nhiều, ăn ít thực phẩm giàu vitamin D. Đây là cảnh báo đáng lo ngại trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ thiếu vitamin D ở người cao tuổi bao gồm:

• Giảm tổng hợp tại da: Lão hóa làm giảm 70–75% khả năng tổng hợp vitamin D₃ từ ánh nắng so với người trẻ do giảm tiền chất 7-dehydrocholesterol trong da.
• Giảm hấp thu đường ruột: Chức năng tiêu hóa suy giảm, giảm sản xuất mật, kém hấp thu chất béo làm giảm hấp thu vitamin D từ thực phẩm.
• Suy giảm chuyển hóa ở gan và thận: Vitamin D cần qua 2 bước hydroxyl hóa tại gan và thận để thành dạng hoạt tính – cả hai cơ quan này đều suy giảm chức năng theo tuổi.
• Ít tiếp xúc ánh nắng: Người cao tuổi thường ở trong nhà nhiều hơn, mặc kín; đồng thời lo ngại ung thư da khiến nhiều người tránh nắng hoàn toàn.
• Chế độ ăn ít thực phẩm giàu vitamin D như các loại cá béo, trứng, sữa có bổ sung vitamin D.

Bổ sung vitamin D có ngăn được sa sút trí tuệ?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất – và câu trả lời hiện tại là: có hứa hẹn, nhưng chưa có kết luận rõ ràng. Bằng chứng can thiệp cho thấy bức tranh phức tạp và phụ thuộc nhiều vào thời điểm can thiệp, đối tượng và mức độ thiếu hụt ban đầu trước khi bắt đầu bổ sung vitamin D.

Làm gì để bảo vệ não bộ thông qua vitamin D?

Ánh nắng mặt trời vẫn là nguồn vitamin D hiệu quả và kinh tế nhất. Đối với người cao tuổi tại Việt Nam, 15–30 phút tiếp xúc ánh nắng mỗi ngày (ở tay, chân, mặt; tránh giờ nắng gắt 10h–14h hàng ngày) có thể đóng góp đáng kể vào đáp ứng nhu cầu vitamin D. Điểm quan trọng cần ghi nhớ là không cần phơi nắng đến khi da đỏ; và  phơi nắng qua kính cửa sổ (kính cửa sổ ngăn tia UV-B) không tính là tiếp xúc ánh nắng hiệu quả.

Tăng cường thực phẩm giàu vitamin D từ:

• Cá béo: như cá hồi (có từ 600–1.000 IU vitamin D/100g), cá thu, cá trích, cá ngừ – ăn ít nhất 2–3 lần/tuần.
• Lòng đỏ trứng: có khoảng 40 IU/quả; ăn trứng thường xuyên (nếu không có chống chỉ định do mỡ máu cao).
• Sữa và sản phẩm sữa tăng cường vitamin D: nên là lựa chọn cho người cao tuổi ít ăn cá.
• Dầu gan cá: nguồn vitamin D và omega-3 cô đặc, phù hợp khi khó tiếp cận cá tươi.

Kết luận

Bằng chứng tích lũy từ hàng chục nghiên cứu lớn, đặc biệt trong giai đoạn 2022–2025, ngày càng khẳng định: thiếu vitamin D là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được trong tiến trình dẫn đến sa sút trí tuệ.

Vitamin D chưa phải là "vắc-xin" phòng Alzheimer, và sẽ rất sai lầm khi kỳ vọng như vậy. Nhưng trong bức tranh phòng ngừa SSTT đa yếu tố, đảm bảo đủ vitamin D là một mắt xích quan trọng, dễ thực hiện và chi phí thấp, nhất là với người cao tuổi Việt Nam đang phải đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh nhất Đông Nam Á.

Hãy để ánh nắng buổi sáng trở thành thói quen. Hãy ăn cá đều đặn. Và nếu bạn hoặc người thân lớn tuổi có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, hãy nhờ bác sĩ kiểm tra nồng độ vitamin D ngay hôm nay, đó có thể là một bước đơn giản nhưng có ý nghĩa trong hành trình bảo vệ não bộ.