Chỉ cần tìm kiếm từ khóa “thực phẩm biến đổi gen” hay GMO trên Internet, nhiều người có thể bắt gặp hình ảnh những quả cà chua bị cắm đầy kim tiêm, tạo cảm giác thực phẩm đang bị “đầu độc” trong phòng thí nghiệm.

Trên thực tế, đây không phải cách các nhà khoa học tạo ra thực phẩm biến đổi gen. Quá trình này diễn ra ở cấp độ tế bào, trước khi cây phát triển thành cây trưởng thành.

Hình ảnh gây ám ảnh nói trên phản ánh một thực tế: thực phẩm biến đổi gen vẫn là chủ đề gây nhiều tranh luận, trong đó có không ít hiểu lầm về cách tạo ra, mức độ an toàn và ảnh hưởng đối với sức khỏe con người.

Theo TS. Nguyễn Quốc Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm nghiệm Thực phẩm và Dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng, để hiểu đúng về thực phẩm biến đổi gen, cần phân biệt giữa những lo ngại có cơ sở khoa học và những quan niệm chưa được chứng minh.

Thực phẩm biến đổi gen có phải là thực phẩm nhân tạo, chứa nhiều hóa chất?

Gen là một phần của vật chất di truyền, mang thông tin giúp sinh vật hình thành các đặc điểm nhất định. Khi tạo ra cây trồng biến đổi gen, các nhà khoa học đưa vào tế bào thực vật một đoạn DNA nhằm tạo ra hoặc bổ sung một tính trạng mong muốn.

Chẳng hạn, một số giống ngô được chuyển gen từ vi khuẩn đất Bacillus thuringiensis (Bt), giúp cây tạo ra protein có tác dụng chống lại một số loài sâu hại.

Điều này không đồng nghĩa với việc người ta đưa thuốc trừ sâu vào hạt ngô. Cây được bổ sung thông tin di truyền để tự tạo ra protein có chức năng nhất định.

Tuy nhiên, cũng không nên hiểu rằng cứ có nguồn gốc sinh học thì sản phẩm đương nhiên an toàn. Một thực phẩm biến đổi gen cần được đánh giá dựa trên đặc điểm của giống cây, tính trạng được tạo ra, thành phần dinh dưỡng và các nguy cơ tiềm ẩn.

Theo nguyên tắc đánh giá an toàn thực phẩm quốc tế, các nhà khoa học thường so sánh sản phẩm biến đổi gen với thực phẩm cùng loại đã được sử dụng an toàn. Những yếu tố được xem xét gồm thành phần dinh dưỡng, độc tính và khả năng gây dị ứng.

Nếu phát hiện khác biệt đáng kể có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, những khác biệt đó cần được đánh giá cụ thể trước khi sản phẩm được đưa ra thị trường.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc thực phẩm được tạo ra bằng công nghệ biến đổi gen để kết luận sản phẩm chứa nhiều hóa chất hoặc nguy hiểm cho sức khỏe.

Ăn thực phẩm biến đổi gen có làm thay đổi ADN của con người?

Đây là một trong những lo ngại thường gặp khi nhắc đến thực phẩm biến đổi gen.

Trên thực tế, thực phẩm có nguồn gốc từ thực vật và động vật đều chứa DNA. Khi ăn vào, DNA cùng các thành phần khác được tiêu hóa và phân giải thành những đơn vị nhỏ hơn để cơ thể hấp thu, sử dụng.

DNA trong thực phẩm biến đổi gen cũng trải qua quá trình tiêu hóa tương tự. Việc ăn loại thực phẩm này không đồng nghĩa với việc gen được đưa vào cây trồng sẽ tự động tích hợp vào bộ gen của người ăn.

Nói cách khác, việc tiêu thụ thực phẩm biến đổi gen không khiến ADN của con người tự thay đổi theo cách mà nhiều người vẫn lo ngại.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi thực phẩm biến đổi gen đều mặc nhiên an toàn. Mỗi sản phẩm vẫn cần được đánh giá về độc tính, khả năng gây dị ứng, thành phần dinh dưỡng và những nguy cơ liên quan đến tính trạng mới.

Điều người tiêu dùng cần quan tâm không phải là nỗi sợ chung chung rằng DNA trong thực phẩm sẽ làm thay đổi cơ thể, mà là sản phẩm cụ thể đã được đánh giá an toàn như thế nào.

Thực phẩm không biến đổi gen có đồng nghĩa với hoàn toàn tự nhiên?

Nhiều người cho rằng thực phẩm mang nhãn non-GMO là sản phẩm nguyên bản, chưa từng chịu sự can thiệp của con người. Tuy nhiên, quan niệm này chưa phản ánh đầy đủ lịch sử phát triển của nông nghiệp.

Trong hàng nghìn năm, con người đã chọn lọc và lai tạo cây trồng để có được những đặc tính mong muốn như quả to hơn, vị ngọt hơn, năng suất cao hơn hoặc khả năng chống chịu tốt hơn.

Dưa hấu hiện đại là một ví dụ dễ hình dung. Những quả dưa hấu ngày nay có phần thịt đỏ, mọng nước và vị ngọt khác xa nhiều giống dưa trong quá khứ. Sự thay đổi này là kết quả của quá trình chọn giống và lai tạo qua nhiều thế hệ.

Ngoài ra, từ giữa thế kỷ XX, các nhà khoa học đã sử dụng tia phóng xạ hoặc hóa chất để gây đột biến, sau đó chọn lọc những cây có đặc tính phù hợp. Nhiều giống cây trồng được tạo ra bằng phương pháp này đã được đưa vào sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, gây đột biến bằng các phương pháp truyền thống và tạo giống bằng công nghệ chuyển gen không hoàn toàn giống nhau. Việc một giống cây được xếp vào nhóm GMO hay non-GMO còn phụ thuộc vào phương pháp tạo giống và quy định pháp luật tại từng quốc gia.

Do đó, nhãn non-GMO không có nghĩa thực phẩm chưa từng trải qua bất kỳ sự can thiệp nào của con người. Nhãn này chủ yếu cho biết sản phẩm không thuộc phạm vi biến đổi gen theo tiêu chí được áp dụng.

Người tiêu dùng cũng cần phân biệt giữa thông tin về phương pháp tạo giống và thông tin về chất lượng, độ an toàn của thực phẩm.

Tất cả thực phẩm biến đổi gen đều nguy hiểm như nhau?

Một quan niệm khác là đánh đồng toàn bộ thực phẩm biến đổi gen thành một nhóm có cùng mức độ rủi ro.

Trên thực tế, công nghệ biến đổi gen có thể được sử dụng để tạo ra nhiều giống cây với những đặc tính và mục đích khác nhau. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào tên gọi GMO để kết luận tất cả sản phẩm đều an toàn hoặc đều nguy hiểm như nhau.

Chẳng hạn, gạo vàng được nghiên cứu nhằm tăng hàm lượng beta-carotene, tiền chất vitamin A, trong hạt gạo. Trong khi đó, một số giống ngô biến đổi gen được phát triển để chống chịu sâu hại hoặc chịu được một số loại thuốc diệt cỏ.

Hai nhóm sản phẩm có mục tiêu và đặc điểm khác nhau nên cần được đánh giá theo những tiêu chí phù hợp.

Các hướng dẫn quốc tế về an toàn thực phẩm yêu cầu xem xét từng sản phẩm cụ thể, từ đặc điểm di truyền được bổ sung đến thành phần dinh dưỡng, khả năng gây dị ứng và độc tính tiềm ẩn.

Bên cạnh đó, việc trồng cây biến đổi gen trên diện rộng cũng có thể đặt ra những vấn đề cần quản lý, như nguy cơ phát tán gen sang các loài cây khác, sự xuất hiện của cỏ dại kháng thuốc khi sử dụng thuốc diệt cỏ không hợp lý hoặc nguy cơ phụ thuộc vào nguồn cung hạt giống.

Đây là những vấn đề liên quan đến quản lý rủi ro, phương thức canh tác và tổ chức thị trường. Chúng cần được xem xét riêng, không nên sử dụng để khẳng định mọi thực phẩm biến đổi gen đều nguy hiểm.

Người tiêu dùng cần làm gì khi lựa chọn thực phẩm biến đổi gen?

Theo TS. Nguyễn Quốc Anh, điều quan trọng là tiếp cận thực phẩm biến đổi gen bằng thông tin khoa học thay vì chỉ dựa vào hình ảnh gây sốc hoặc những lời cảnh báo chưa được kiểm chứng.

Trước hết, người tiêu dùng cần hiểu rằng công nghệ biến đổi gen không phải là một nhóm sản phẩm đồng nhất. Mức độ an toàn phải được xem xét dựa trên đặc điểm của từng sản phẩm và kết quả đánh giá chuyên môn.

Bên cạnh đó, cần phân biệt giữa việc ghi nhãn thực phẩm biến đổi gen và cảnh báo về độ an toàn. Ghi nhãn giúp người mua có thông tin để lựa chọn, không tự động có nghĩa sản phẩm kém an toàn.

Tại Việt Nam, thực phẩm có nguồn gốc từ sinh vật biến đổi gen phải đáp ứng các quy định về an toàn thực phẩm trước khi lưu hành. Theo quy định về ghi nhãn, thực phẩm bao gói sẵn có thành phần nguyên liệu biến đổi gen chiếm từ 5% trở lên phải ghi nhãn theo quy định hiện hành.

Vì vậy, người tiêu dùng nên đọc kỹ nhãn sản phẩm, lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng và tìm hiểu thông tin từ các cơ quan chuyên môn khi có thắc mắc.

Điều cần thiết không phải là tuyệt đối hóa công nghệ biến đổi gen theo hướng an toàn hoặc nguy hiểm, mà là đánh giá đúng từng sản phẩm, minh bạch thông tin và kiểm soát rủi ro bằng các quy trình khoa học.

Khi có đủ thông tin, người tiêu dùng sẽ chủ động hơn trong việc lựa chọn thực phẩm phù hợp với nhu cầu và điều kiện của gia đình.